Скопје, 10.08.2026 – Европската интеграција ќе има вистинска вредност за граѓаните само доколку реформите донесат поголема социјална сигурност и еднакви можности. Новата студија на Фондацијата „Фридрих Еберт“ (ФЕС), „The Social Dimension of EU Enlargement in the Western Balkans“, предупредува дека социјалните права сè уште немаат доволно централно место во реформските приоритети на Западен Балкан.
Студијата на д-р Мирна Јусиќ ги анализира програмите за економски реформи за периодот 2022–2025, реформските агенди, инструментот ИПА III и обврските во процесот на пристапување кон ЕУ. Иако во регионот се забележуваат раст на вработеноста и пад на невработеноста, младинската и долгорочната невработеност, неформалната работа и нееднаквиот пристап до услуги остануваат сериозни предизвици.
Северна Македонија беше првата земја во регионот што ја започна Гаранцијата за млади во 2018 година, што претставува важен чекор во поддршката на младите. Сепак, студијата укажува дека активните мерки сè уште не ги опфаќаат доволно економски најзагрозените лица и дека е потребно посистематско оценување на нивните резултати. Потребни се и посилен инспекциски надзор, подобра безбедност и здравје при работа, како и поефективен социјален дијалог и колективно договарање.
Во социјалната заштита, паричната помош се оценува како многу ниска, додека услугите не се рамномерно развиени во сите општини. Северна Македонија постигна значаен напредок во деинституционализацијата: сите деца што претходно биле сместени во институции сега се опфатени со услуги во заедницата. Следниот чекор е овие услуги да станат подеднакво достапни низ целата земја.
Студијата ја нагласува и потребата од подобар пристап до квалитетно образование, особено за децата со попреченост и децата Роми, поголем опфат во раното и предучилишното образование и континуирано професионално усовршување на наставниците. Иако се планирани реформи во стручното и образованието за возрасни, образовната политика не треба да се сведе само на потребите на пазарот на трудот, туку мора да ги опфати квалитетот, инклузијата и еднаквите можности.
Здравственото осигурување опфаќа околу 90 проценти од населението, но надвор од системот остануваат дел од земјоделците, лицата без документи и луѓето со нерегуларна работа или приходи, меѓу кои има значителен број Роми. Дигиталните здравствени услуги можат да ја подобрат достапноста, но не можат да ги заменат инвестициите во кадар, превенција и квалитетна грижа.
ФЕС препорачува социјалните поглавја 19, 26 и 28 да добијат поголема тежина уште во раните фази на пристапувањето и напредокот редовно да се следи преку показателите на Европскиот столб на социјални права. Реформите треба да се оценуваат според исходите за луѓето, а не само според усвоените закони и завршените активности.
Социјалните права се фундаментални права. Доколку европската интеграција треба да ја зајакне довербата на граѓаните, таа мора да донесе видливи подобрувања во работата, образованието, здравството и социјалната заштита.
Дополнителни информации и публикации:
Резиме на студијата: https://collections.fes.de/publikationen/download/pdf/1977669
Целосна студија и дополнителни материјали: https://soe.fes.de/features/social-dimension-of-eu-enlargement.html
За Фондацијата „Фридрих Еберт“: ФЕС е политичка фондација посветена на вредностите на слободата, правдата и солидарноста, како и на зајакнувањето на демократијата и социјалната правда.
